Qanun.Az | Kitablar | Ədəbiyyat

"Qayıtmayan adam... Vistula çayı" Müharibənin ayırdığı taleləri sevgi və ümid yenidən birləşdirə bilərmi?

Tahir Musayev

Tarix bəzən yalnız hadisələri deyil, insanların taleyini də yazır. Müharibələr dövlətlərin sərhədlərini dəyişsə də, onların ən ağır izi insan yaddaşında qalır.İkinci Dünya müharibəsi milyonlarla insanın həyatını alt-üst edən, ailələri bir-birindən ayıran, saysız-hesabsız faciələrə səbəb olan bir dövr idi. Lakin bütün bu dağıntılar içərisində insanlığı yaşadan hisslər mərhəmət, ümid və sevgi də vardı. Tahir Musayevin "Qayıtmayan adam... Vistula çayı" romanı məhz həmin hisslərin müharibənin sərt reallıqları fonunda necə yaşadığını və insan taleyini necə dəyişdirdiyini təsirli bədii dillə oxucuya çatdırır.

Romanın süjeti oxucunu iki müxtəlif zaman kəsiyinə aparır. Müasir dövrdə universitet auditoriyasında çıxış edən Milena Novak illərlə ürəyində daşıdığı sirri bölüşmək üçün insanların qarşısına çıxır. O, tarixçi olmadığını desə də, tarixə çevrilmiş bir insanın izini axtardığını bildirir. Əlində tutduğu köhnə kitab onun üçün sadəcə bir əsər deyil, keçmişə açılan qapıdır. Milenanın danışdıqları oxucunu onilliklər geriyə 1944-cü ilin Polşasına, müharibənin ən ağır günlərinə aparır. Hadisələrin əsas hissəsi nasistlərin nəzarəti altında olan Plaszov əsir düşərgəsində cərəyan edir. Burada hər gün ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qalan insanlar üçün yaşamaq artıq adi həyat deyil, hər an davam edən mübarizədir. Əsərin baş qəhrəmanı olan azərbaycanlı əsir də həmin insanların taleyini yaşayır. O, azadlığa qovuşmaq ümidini itirmədən qaçış planı hazırlayır və həyatını riskə ataraq düşərgədən çıxmağa qərar verir. Romanın ən təsirli hissələrindən biri qəhrəmanın Vistula çayını keçməsi səhnəsidir. Müəllif həmin gecəni elə canlı təsvir edir ki, oxucu sanki qəhrəmanla birlikdə soyuq suyun içində nəfəsini saxlayır, hər səsdən ehtiyat edir, hər dalğanın onu ələ verəcəyindən qorxur. Bu səhnələr təkcə fiziki qaçışı deyil, insanın ölüm üzərində qələbə qazanmaq istəyini də simvolizə edir.

Lakin "Qayıtmayan adam... Vistula çayı" yalnız müharibədən və qaçışdan bəhs edən roman deyil. Əsərin ən dəyərli cəhətlərindən biri onun dərin insani münasibətləri və sevgi xəttini ön plana çıxarmasıdır. Müharibənin yaratdığı nifrət və zorakılığın içində belə insanlıq hissi yox olmur. Azərbaycanlı əsirin yolu Polşalı bir ailə ilə kəsişir və həmin tanışlıq zaman keçdikcə qarşılıqlı etimadın, minnətdarlığın və sevginin başlanğıcına çevrilir. Müəllif sevgi hissini adi romantik münasibət kimi təqdim etmir. Burada sevgi insanı həyata bağlayan, çətinliklərə sinə gərməyə güc verən mənəvi dəyərdir. Müharibənin dağıtdığı şəhərlərin, parçalanmış ailələrin və ölüm qorxusunun içində doğulan bu hiss əsərin emosional yükünü daha da artırır. Oxucu anlayır ki, hətta ən ağır dövrlərdə belə insan ürəyi sevgiyə yer tapa bilir. Romanın adında yer alan Vistula çayı da təsadüfi seçilməyib. Bu çay yalnız hadisələrin baş verdiyi məkan deyil. O, azadlıq yolunun, talelərin qovuşmasının və zamanın axarının simvoludur. Bir vaxtlar ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qalan qəhrəman üçün Vistula yeni həyata aparan yol idisə, illər sonra həmin çay başqa insanların yaddaşında ümid və minnətdarlıq rəmzinə çevrilir.

Əsərdə diqqət çəkən digər məqam isə yaddaş mövzusudur. Müharibə başa çatsa da, onun izi insan həyatından silinmir. İllər keçir, nəsillər dəyişir, lakin keçmişdə edilən yaxşılıq unudulmur. Milena Novakin çıxışı da bunun bariz nümunəsidir. O, anasının həyatında mühüm rol oynamış azərbaycanlı insanı axtarmaqla keçmişə borcunu ödəməyə çalışır. Bu xətt oxucuya göstərir ki, tarix yalnız kitab səhifələrində yaşamır, insanların xatirələrində, ailə hekayələrində və vicdanında da yaşayır. Tahir Musayev tarixi hadisələri sadəcə xronoloji ardıcıllıqla təqdim etmir. O, oxucunu qəhrəmanların hissləri ilə yaşadır. Əsir düşərgəsindəki qorxu, qaçış zamanı yaşanan həyəcan, yad ölkədə gizlənmək məcburiyyəti, insanlara etibar edib-etməmək dilemması və müharibənin doğurduğu psixoloji gərginlik roman boyunca böyük ustalıqla təsvir olunur. Bu xüsusiyyət əsəri sırf tarixi romandan daha çox psixoloji dərinliyə malik bədii nümunəyə çevirir.

Romanın dili sadə, axıcı və obrazlıdır. Müəllif hadisələri süni pafosa yol vermədən təqdim edir, təbiət təsvirlərini qəhrəmanların daxili aləmi ilə uyğunlaşdırır. Oxucu həm Vistula çayının soyuq sularını, həm də müharibənin yaratdığı səssizliyi hiss edə bilir. Məhz bu bədii təsvirlər romanın emosional təsir gücünü artırır. Əsərin mühüm üstünlüklərindən biri də müxtəlif xalqlar arasında humanizm ideyasını ön plana çıxarmasıdır. Müharibə insanları milliyyətinə görə ayırsa da, müəllif göstərir ki, mərhəmət və xeyirxahlıq sərhəd tanımır. Azərbaycanlı qəhrəmanla Polşalı insanların münasibətləri bunun ən gözəl nümunəsidir. Müharibənin yaratdığı nifrətin qarşısında insanlıq qalib gəlir. "Qayıtmayan adam... Vistula çayı" oxucuya yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də bu gün haqqında düşünməyə vadar edir. Əsər göstərir ki, müharibənin ən böyük qələbəsi torpaq əldə etmək deyil, insanlığı qoruyub saxlamaqdır. Sevgi, mərhəmət və vicdan isə zaman keçsə də öz dəyərini itirmir. Tahir Musayev bu romanla tarixi hadisələri insan taleləri üzərindən təqdim edərək müharibənin görünməyən tərəﬂərini işıqlandırır. Burada hər bir obraz öz ağrısı, ümidi və arzusu ilə yadda qalır. Əsər oxucunu yalnız hadisələrin şahidinə çevirmir, onu qəhrəmanlarla birlikdə yaşamağa, hiss etməyə və düşünməyə sövq edir.

Tarixi romanları, real hadisələrdən ilhamlanan əsərləri və dərin psixoloji məzmunu olan hekayələri sevən oxucular üçün "Qayıtmayan adam... Vistula çayı" unudulmaz mütaliə vəd edir. Bu roman bir daha xatırladır ki, tarixdə qayıtmayan insanlar olsa da, onların göstərdiyi mərdlik, sevgisi və insanlığı heç vaxt unudulmur. Vistula çayının sahillərində başlayan bir həyat hekayəsi illər sonra belə yaddaşlarda yaşayır və oxucuya ən çətin dövrlərdə belə ümidin heç vaxt tükənmədiyini göstərir.

Mirzəzadə Nəzirə